Audyty środowiskowe należą do najważniejszych instrumentów ochrony środowiska oraz zarządzania środowiskowego. W artykule przedstawiono ewolucję audytów środowiskowych od początku ich wprowadzania w Polsce, to jest od 1992 roku do ujęcia współczesnego, istotnie rozszerzonego pod względem celów, metod i zakresu ich przeprowadzenia. Wyeksponowano korzyści z wykonania audytów środowiskowych, które uzyskują przedsiębiorcy, szczególnie w odniesieniu do realizacji zasady rozwoju zrównoważonego zapisanej w Konstytucji RP, a także dla pozyskania środków finansowych ze źródeł zewnętrznych na przedsięwzięcia restrukturyzacyjne przedsiębiorstw, sektorów i regionów przemysłowych.
W początkowym okresie transformacji systemu gospodarczego w Polsce problematyka przeglądów środowiskowych należała do zagadnień pionierskich, co wymagało przygotowania odpowiednio licznej kadry specjalistów dla przeprowadzenia przeglądów oraz opracowania raportów. W latach 1991-1992 autorzy niniejszego opracowania mieli okazję uczestniczyć w przedsięwzięciach ówczesnego Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa (MOŚZNiL ) oraz Banku Światowego, których celem było zdobycie doświadczeń, wynikających z praktyki przeprowadzania audytów środowiskowych za granicą – głównie w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i państwach skandynawskich. Stanowiło to podstawę przeprowadzenia przeglądów efektywności przemysłu i ochrony środowiska w wybranych przedsiębiorstwach przemysłowych oraz opracowania raportów z tych przeglądów, wykonanych po raz pierwszy w Polsce przez specjalistów przygotowanych i zarejestrowanych przez MOŚZNiL [12, 13, 14, 18, 19, 20, 21, 25].
Dla wielu przedsiębiorstw w Polsce, które na początku lat dziewięćdziesiątych XX stulecia utraciły bieżącą płynność finansową oraz bieżącą zdolność kredytową, zadaniem bardzo trudnym do spełnienia okazało się obniżenie poziomu emisji zanieczyszczeń do wysokości, określonej w obowiązujących wówczas normach ochrony środowiska. Z tego wynikało tradycyjne podejście do audytu środowiskowego, który stanowił „fotografię” oddziaływania firmy na środowisko w określonym momencie. Główny nacisk położony był na analizę bezpośredniego wpływu zarządzania przedsiębiorstwem oraz organizacji pracy zakładu lub procesu technologicznego na zanieczyszczenie poszczególnych komponentów środowiska [3, 4, 8, 10]. Należy podkreślić, że audyty środowiskowe, od początku ich wprowadzenia w Polsce, były dobrowolne i wykonywane wyłącznie na zamówienie. W okresie głębokich przekształceń strukturalnych gospodarki narodowej Polski za szczególnie wartościowe uznawano równoczesne wykonanie przeglądu ekonomicznej efektywności oraz przeglądu ochrony środowiska, w odniesieniu do konkretnego przedsiębiorstwa przemysłowego lub nawet pojedynczego zakładu. Takie podejście było wówczas zalecane przez Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa oraz Ministerstwo Przekształceń Własnościowych, które odpowiadały w tym okresie za przygotowanie zespołów specjalistów, stanowiących kadrę osób uprawnionych do przeprowadzania audytów środowiskowych [17, 22].
Przeglądy efektywności przemysłu i ochrony środowiska polegają na przeprowadzeniu pełnej oceny przedsiębiorstwa przemysłowego z uwzględnieniem wszystkich elementów technologii produkcji, struktury zarządzania i sytuacji finansowej przedsiębiorstwa, z punktu widzenia kryteriów efektywności ekonomicznej i ochrony środowiska [9, 11].
Prawidłowo przeprowadzony w przedsiębiorstwie przegląd efektywności przemysłu i ochrony środowiska był w tym czasie istotnym elementem branym pod uwagę podczas wyceny firmy dla procedur prywatyzacji lub likwidacji, a także przy rozpatrywaniu wniosków o przyznanie środków finansowych przez banki, celowe fundusze ekologiczne oraz fundacje na modernizację, rozbudowę i inwestycje w zakresie ochrony środowiska. Przegląd służył również znalezieniu najkorzystniejszej metody doprowadzenia działalności gospodarczej do stanu zgodnego z normami środowiskowymi.
Problematykę audytów środowiskowych wprowadziliśmy do programów zajęć dydaktycznych takich przedmiotów, jak: ekonomika ochrony środowiska, systemy zarządzania środowiskiem oraz ekologia i zarządzanie środowiskowe, wykładanych na kilku wydziałach oraz na studiach podyplomowych w Szkole Ochrony i Inżynierii Środowiska im. Walerego Goetla Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Szczególnie cenne były opinie dotyczące wartości wykorzystania przeglądów efektywności przemysłu i ochrony środowiska, uzyskane w trakcie zajęć ze słuchaczami studiów podyplomowych, a także studentami studiów niestacjonarnych, którzy częstokroć posiadali wieloletnie doświadczenie praktyczne w zakresie zarówno ochrony środowiska, jak i ekonomicznej efektywności funkcjonowania przedsiębiorstw przemysłowych.
Wnioskiem z powyższych rozważań jest stwierdzenie, że przeglądy efektywności przemysłu i ochrony środowiska stanowią skuteczny instrument, wspomagający wykorzystanie zewnętrznych źródeł finansowania restrukturyzacji przedsiębiorstw, sektorów oraz regionów gospodarczych, uwzględniającej kryteria środowiskowe. Realizacja rekomendacji i zaleceń, zawartych w raportach sporządzanych w wyniku przeprowadzenia audytu środowiskowego, pozwala na uzyskanie zielonego wizerunku przedsiębiorstwa i stanowi przejaw społecznej odpowiedzialności biznesu [2, 6, 16, 23].
Obecny stan gospodarki Polski wymaga konsekwentnego uwzględniania zasad rozwoju zrównoważonego, zawartych w najważniejszych dokumentach państwowych, poczynając od Konstytucji RP. Audyt dla równoważenia rozwoju powinien być poświęcony integracji oddziaływania środowiskowego z szerszymi aspektami ekologii globalnej i odnosić się w szczególności do zasad i procedur związanych z rozwojem zrównoważonym. Analizy zespołu przeglądowego i wynikające z przeglądu rekomendacje i zalecenia powinny wykraczać daleko poza problemy minimalizacji emisji ładunków zanieczyszczających środowisko. Głównym celem audytów środowiskowych jest dokonanie oceny, czy organizacja i zarządzanie firmą oraz systemy technologiczne są prawidłowe z punktu widzenia wymogów środowiskowych. Przy takim sformułowaniu celu można przyjąć, że kadra kierownicza będzie zdeterminowana do odpowiedzialności za prawidłowy przebieg audytu środowiskowego.
Dla wielu potencjalnych odpowiedzialnych inwestorów zagranicznych stosowanie procedury przeglądowej jest postępowaniem rutynowym, oczekują więc uzyskania możliwości dostępu do wyników audytu i dlatego bardzo ważne jest wykonanie tego przeglądu zgodnie ze standardami przyjętymi w państwach wysoko rozwiniętych.
Warto w tym miejscu stwierdzić, że stosowana w państwach OECD oraz wprowadzona do zapisów prawa środowiskowego w Polsce potrzeba oszczędzania zasobów nieodnawialnych determinuje dążenie do minimalizacji odpadów, podniesienia stopnia wtórnego zużycia surowców, materiałów i produktów, aż do osiągnięcia poziomu recyklingu. Projektowanie produktów powinno preferować stosowanie zasobów odnawialnych. Wybór źródeł surowców nie powinien mieć negatywnego wpływu na globalną różnorodność biologiczną, ani zagrażać zwyczajom lub prawom lokalnych społeczności. Zadaniem dla przedsiębiorców jest poszukiwanie substytutów dla nieodnawialnych zasobów oraz wprowadzanie innowacji zmniejszających ilość odpadów i zwiększających efektywność wykorzystania energii. Audyt dla rozwoju zrównoważonego wymaga, aby w przedsiębiorstwach nie tylko zwracano uwagę na problemy środowiskowe, lecz także analizowano ekonomiczne, społeczne i etyczne aspekty obciążeń środowiska. Na tej podstawie poddano analizie audyty środowiskowe jako instrumenty równoważenia rozwoju. Wyeksponowano szczególną rolę rekomendacji, wynikających z przeprowadzonych audytów, zawartych w raportach końcowych [5, 7, 24].
Obecnie, zasadniczym celem przeprowadzania audytów środowiskowych jest ocena wpływu systemów zarządzania środowiskiem na osiągnięcie zrównoważenia rozwoju [15, 27]. Takie systemy, oparte są na stosowaniu cyklu ciągłych udoskonaleń, stwarzają większą szansę na osiągnięcie zrównoważenia rozwoju, co jednak z reguły wymaga długiego okresu czasu i większych nakładów kapitałowych.
Prawidłowością ostatniego półwiecza jest proces zaostrzania norm emisji zanieczyszczeń niemal wszystkich polutantów. Ponadto wprowadzane są nowe regulacje prawne, dotyczące – w skrajnych przypadkach, całkowitego zakazu uwalniania do środowiska pewnych substancji. Odpowiedzią przedsiębiorców może być ciągła restrukturyzacja firm, eksponująca kryteria środowiskowe [1, 26].
Stąd, w opinii autorów opracowania, profesjonalnie przeprowadzone audyty środowiskowe, mogą być – również obecnie – istotnym instrumentem zarządzania środowiskowego, a nawet czynnikiem osiągania przewagi konkurencyjnej.
dr hab. Leszek Preisner
prof. AGH Kierownik Katedry Ekonomii, Finansów i Zarządzania Środowiskiem,
Wydział Zarządzania AGH Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie
dr hab. inż. Tadeusz Pindór
Adiunkt, Katedra Ekonomii, Finansów i Zarządzania Środowiskiem, Wydział Zarządzania AGH Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie
ŹRÓDŁA:
[1] Adamczyk J., Nitkiewicz T, Programowanie zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstw, PWE, Warszawa 2007.
[2] Bernaciak A., Przedsiębiorstwo wobec wymagań ochrony środowiska, PTOP Salamandra, Poznań 2000.
[3] Borys T., Przeglądy ekologiczne – problemy metodyczne i praktyka, Jelenia Góra
– Wrocław 1995.
[4] Cahill L.B., Kane R.W., Environmental Audits. Government Institutes Inc., Rockville
1989.
[5] Callenbach E., Capra F., Goldman L., Lutz R., Marburg S., EcoManagement: The
Elmwood Guide to Ecological Auditing and Sustainable Business, Berret-Koehler
Publishers, San Francisco 1993.
[6] Christensen P., Nielsen E.H., The Environmental Policies of Firms Certified According to BS 7750, [w:] Business Strategy and the Environment, University of Leeds,
Leeds 1996.
[7] Daly H. E., Ecological Economics and Sustainable Development, University of
Maryland Press, 2009.
[8] Environmental Management and Auditing Services, Department of the Environment,
Dublin 1992.
[9] Greeno J. L., Hedstrom G. S., Diberto P. G., Environmental Auditing. Fundamentals and Techniques, Center for Environmental Assurance A. D. Little, Inc., Cambridge-Massachusetts 1987.
[10] Matschke M.J., Lemser B., Tillmann J., Umwelt-Auditing, Technische Universität
Clausthal, Verlag Neue Wirtschafts-Briefe, Berlin 1995.
[11] Öko-Audits nach der Verordnung der EU. Konsequenzen für das strategische
Unternahmen, Betriebswirtschaftlicher Vlg Gabler 1995.
[12] Pindór T. i in., Raport z przeglądu diagnostycznego efektywności przemysłu i
ochrony środowiska Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” w Katowicach. Wykonany
dla Biura Strategia Zarządzania Środowiskiem, Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Warszawa 1992.
[13] Pindór T. i in., Raport z przeglądu efektywności przemysłu i ochrony środowiska
Zakładów Górniczo-Hutniczych „Orzeł Biały” S.A. w Bytomiu. Wykonany dla
Biura Strategia Zarządzania Środowiskiem, Ministerstwo Ochrony Środowiska,
Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Warszawa 1992.
[14] Pindór T. i in., Raport z przeglądu efektywności przemysłu i ochrony środowiska
Zakładu Mechaniczno-Odlewniczego Huty im. T. Sendzimira w Krakowie. Wykonany
dla Biura Strategia Zarządzania Środowiskiem, Ministerstwo Ochrony
Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Warszawa 1992.
[15] Poskrobko B., Zarządzanie środowiskiem, PWE, Warszawa 2007.
[16] Preisner L., Doskonalenie systemu zarządzania zasobami środowiska, [w:] Ekologizacja
zarządzania firmą – zielone zarządzanie, red. S. Czaja, Europejskie Stowarzyszenie
Ekonomistów Środowiska i Zasobów Naturalnych – Oddział Polski, Biblioteka Ekonomia i Środowisko, Nr 26, Wrocław 2000, ss. 13-23.
[17] Preisner L., Przeglądy środowiska jako instrumenty ekologizacji działalności
gospodarczej, Monografie Nr 93, Uczelniane Wydawnictwa Naukowo-Dydaktyczne
AGH, Kraków 2000.
[18] Preisner L. i in,: Raport diagnostyczny z przeglądu efektywności przemysłu
i ochrony środowiska Rybnickich Zakładów Wyrobów Metalowych „Huta Silesia”
w Rybniku. Wykonany dla Biura Strategia Zarządzania Środowiskiem, Ministerstwo
Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Warszawa 1992.
[19] Preisner L. i in., Raport z przeglądu efektywności przemysłu i ochrony środowiska
Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Wdrożeniowego „POLINOWA” w Gliwicach.
Wykonany dla Biura Strategia Zarządzania Środowiskiem, Ministerstwo Ochrony
Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Warszawa 1992.
[20] Preisner L. i in., Raport z przeglądu efektywności przemysłu i ochrony środowiska
Walcowni Metali „Dziedzice” w Czechowicach-Dziedzicach. Wykonany dla
Biura Strategia Zarządzania Środowiskiem, Ministerstwo Ochrony Środowiska,
Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Warszawa 1992.
[21] Preisner L. i in., Report on Industrial Efficiency and Environmental Review for
Painting and Lacquering Division Danfoss A/S”, Nordborg. Dania 1993.
[22] Preisner L., Pindór T., Przeglądy efektywności przemysłowej i ochrony środowiska,
Uczelniane Wydawnictwa Naukowo-Dydaktyczne AGH, wydanie III zaktualizowane,
Kraków 2000.
[23] Preisner L., Pindór T., Przeglądy efektywności przemysłu i ochrony środowiska
jako instrumenty restrukturyzacji przedsiębiorstw, [w:] Zarządzanie rozwojem
– aspekty społeczne, ekonomiczne i ekologiczne, red. nauk. B. Piontek i F. Piontek,
Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, ss. 445-461.
[24] Preisner L., Pindór T., Przeglądy efektywności przemysłu i ochrony środowiska
jako instrumenty rozwoju zrównoważonego, [w:] Ekologiczne uwarunkowania
rozwoju gospodarki oraz przedsiębiorstw, Księga jubileuszowa dedykowana
Profesorowi Kazimierzowi Górce, red. nauk. J. Famielec, Wyd. Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Kraków 2011, ss. 193-209.
[25] Przeglądy ekologiczne w zakładach przemysłowych – Wykaz osób przygotowanych
do wykonywania przeglądów, Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów
Naturalnych i Leśnictwa, Warszawa 1993.
[26] Środowiskowe aspekty restrukturyzacji przemysłu w Polsce w latach 1989-
2006, red. nauk. T. Pindór, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok 2006.
[27] Zarządzanie środowiskiem – Teraźniejszość i przyszłość, red. B. Poskrobko,
Wyd. Politechniki Białostockiej, Białystok 2003.
Źródło: Logistyka Odzysku 2/2014 (11)
